Биыл «LOTUSFEST-2026» фестиваліне 10 мыңға жуық қонақ келеді деп күтілуде
15-16 тамыз күндері Құрманғазы ауданының Теңіз ауылында «LOTUSFEST-2026» фестивалі өтеді. Былтыр алғаш рет ұйымдастырылған фестивальге 5 мыңға жуық турист келген. Биыл олардың саны екі есеге артып, 10 мыңға жуық қонақтың қатысуы күтілуде, – – деп хабарлайды Өңірлік коммуникациялар қызметі. Екі күнге жоспарланған фестиваль аясында эстрада жұлдыздарының қатысуымен концерттер ұйымдастырылып, спорттық жарыстар мен түрлі ойын-сауық бағдарламалары өтеді. Фестивальдің алғашқы күнінде облыстық туристік жарыс ұйымдастырылады. Қатысушылар фестиваль аумағында түнеп, келесі күнгі бағдарламаға қатысады. 15 тамызда «LOTUS FLOTILLA» қайықтар шеруі өтіп, «LotusRUN» марафоны ұйымдастырылады. Марафоншылар Жамбыл ауылынан фестиваль өтетін аумаққа дейін жүгіреді. Одан кейін фестивальдің ресми ашылу салтанаты өтеді. Ашылу бағдарламасында театрландырылған композиция, этно-фольклорлық және хореографиялық ұжымдар мен қазақ эстрадасының әншісі Қуандық Рахым өнер көрсетеді. Ал кешкі гала-концертте «MELOMEN» тобы, BYTANAT, АЛХАМ, TURAR және Н. Жантөрин атындағы облыстық филармония өнерпаздарының қатысуымен гала-концерт өтеді.
Фестивальдің екінші күнінде де мерекелік бағдарлама жалғасады. Онда Еркебұлан Құмар, Ғаділбек Жанай, НҰРЛАН мен МҰРАТ және «Заман» тобының өнерін тамашалауға болады, – деді Теңіз ауылының әкімі Мұрадым Мұзафар. Фестиваль аумағында фотозоналар, балаларға арналған ойын алаңы, қолөнер шеберлерінің жәрмеңкесі, сауда павильондары мен фуд-корт жұмыс істейді. Қонақтар қайықпен серуендеп, табиғат аясында демала алады.
«Ата Заң және әділетті қоғам»: кәсіпкерлермен ашық пікір алмасу өтті Зеренді ауданының әкімдігінде аудан кәсіпкерлерінің қатысуымен «Ата Заң және әділетті қоғам» тақырыбында кездесу өтті. Жиын барысында кәсіпкерлікті қолдау, бизнесті дамытуға қолайлы жағдай жасау және мемлекеттік қолдау тетіктерін тиімді пайдалану мәселелері талқыланды. Кездесуде Конституцияның қоғамдағы тұрақтылық пен әділеттіліктің берік негізі ретіндегі маңызына ерекше тоқталды. Сонымен қатар, кәсіпкерлік саласындағы өзекті мәселелер, бизнес өкілдерінің ұсыныстары мен бастамалары қаралды. Кәсіпкерлер өздерін толғандырған сауалдарын қойып, аудан аумағында бизнесті жүргізуге қолайлы орта қалыптастыру, инфрақұрылымдық мәселелерді шешу, мемлекеттік бағдарламалар арқылы қолдау алу және жергілікті деңгейдегі өзара іс-қимылды жетілдіру жөнінде пікірлерін білдірді. Жиын барысында мемлекет пен бизнес арасындағы ашық диалог – экономикалық өсудің және ауданның тұрақты дамуының маңызды факторы екені атап өтілді. Кәсіпкерлікке жан-жақты қолдау көрсету, жаңа жұмыс орындарын ашу және жергілікті экономиканың әлеуетін арттыру бағытындағы жұмыстарды жүйелі түрде жалғастыру қажеттігі айтылды. Кездесу соңында қатысушылар көтерілген мәселелер бойынша тиісті жұмыстар жүргізіліп, кәсіпкерлердің ұсыныстары назарға алынатынын атап өтті. Әділетті қоғам – заң үстемдігі, тең мүмкіндік және жауапты бизнестің өзара сабақтастығы негізінде қалыптасады.
Болашақ реакторларға арналған материалдар қалай сыналады? Жаңа буын реакторларын құру ондаған жылдар бойы экстремалды жағдайларда жұмыс істей алатын материалдарсыз мүмкін емес. Жоғары температура, қарқынды радиациялық әсер және агрессивті салқындатқыштар оларға ерекше талаптар қояды. Қазақстан Республикасы Ұлттық ядролық орталығының филиалы – «Атом энергиясы институтының» радиациялық материалтану зертханасының бастығы Ержан Ернатұлы Сапатаев ғалымдардың болашақ құрылымдық материалдардың сенімділігін қалай тексеретінін және бұл жұмыстағы Қазақстан Республикасы Ұлттық ядролық орталығының рөлін түсіндіреді.
– Ержан Ернатұлы, неліктен материалтану қазіргі заманғы атом энергетикасын дамытудың негізгі бағыттарының бірі болып саналады?
– Бүгінгі таңда әлемдік атом саласы жаңа буын реакторларын әзірлеу және енгізу, сондай-ақ термоядролық технологияларды дамыту сатысында тұр. Мұндай қондырғылар қолданыстағы энергетикалық реакторларға қарағанда әлдеқайда күрделі жағдайларда жұмыс істеуі керек, сондықтан құрылымдық материалдарға түбегейлі жаңа талаптар қойылады.
Болашақ реакторлардың сенімділігі, қауіпсіздігі және ұзақ мерзімділігі көбінесе материалдардың қасиеттеріне байланысты. Сондықтан жаңа қорытпалар мен композиттерді құру және кешенді сынау қазіргі заманғы атом ғылымының маңызды міндеттерінің бірі болады.
– Перспективалы реакторлардың ішіндегі материалдар қандай жүктемелерге ұшырайды?
– Реактор қондырғыларының ішінде материалдар бірден бірнеше факторларға ұшырайды.
Ең алдымен, бұл жоғары температура, олар 500-ден 1000 °C-қа дейін және одан жоғары болуы мүмкін.
Екінші фактор – қарқынды нейтрондық сәулелену. Нейтрондар ағынының әсерінен металдың құрылымы өзгереді, бұл оның ісінуіне және беріктік сипаттамаларының төмендеуіне әкелуі мүмкін.
Сонымен қатар, құрылымдық материалдар агрессивті жылутасымалдағыштармен байланыста өз қасиеттерін сақтауы керек. Жаңа буын реакторларында судың орнына сұйық натрий, қорғасын-висмут немесе жоғары температуралы гелий қолданылуы мүмкін, бұл металға айтарлықтай күшті әсер етеді.
Материалтанушылардың міндеті – мұндай жағдайларды модельдеу, эксперименттік үлгілердің беталысын зерттеу және олардың ұзақ уақыт бойы қаншалықты сенімді жұмыс істей алатынын анықтау.
– Бұл зерттеулерде Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығы қандай рөл атқарады?
– Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығында бұрынғы Семей сынақ полигонының базасында қалыптастырылған бірегей зерттеу инфрақұрылымына ие.
Осының арқасында ҚР ҰЯО атом энергетикасына арналған перспективалы материалдарға кешенді зерттеулер жүргізілетін ғылыми алаңдардың бірі болады. Орталықтың мүмкіндіктері болашақ реактор қондырғыларының нақты жұмыс жағдайларын жаңғыртуға және жаңа құрылымдық материалдарды әзірлеу үшін қажетті эксперименттік деректерді алуға мүмкіндік береді.
– ИВГ.1М зерттеу реакторы қандай мүмкіндіктер береді?
– ИВГ.1М зерттеу реакторында перспективалы материалдарға реакторішілік сынақтар жүргізіледі.
Эксперименттік үлгілер арнайы ампулаларға тікелей реактордың активті аймағына орналастырылады, онда нақты нейтрондық сәулелену спектрлері мен жоғары жылу жүктемелері бір уақытта қайталанады.
Мұндай зерттеулер барысында мамандар қазіргі заманғы ферриттік-мартенситтік және аустениттік болаттардың, сондай-ақ жаңа буын реакторлары үшін перспективалы құрылымдық материалдар ретінде қарастырылатын дисперсті-оксидпен нығайтылған материалдардың беталысын зерттейді.
– ИГР зерттеу реакторы қандай мәселелерді шешеді?
– ИГР импульстік графит реакторы өтпелі және апаттық режимдердегі материалдар мен құрылымдық элементтердің әрекетін зерттеу үшін қолданылады.
Жоғары қуатты қысқа мерзімді импульстарды құру мүмкіндігінің арқасында мамандар температураның күрт өзгеруін модельдей алады және активті аймақтың еруіне байланысты жағдайларды қоса алғанда, ауыр авариялық сценарийлердегі құрылымдардың беталысын зерттей алады.
Мұндай зерттеулер реакторлық технологиялардың қауіпсіздігін одан әрі жетілдіру үшін қажетті деректерді алуға мүмкіндік береді.
– Халықаралық жобаларда ҚР ҰЯО зерттеулері қаншалықты сұранысқа ие?
– Ұлттық ядролық орталықтың материалтану базасы халықаралық деңгейде мойындалды.
Орталықтың мамандары ITER – Халықаралық эксперименттік термоядролық реактор жобасын іске асыруға қатысады.
Курчатов қаласында мамандандырылған вакуумдық стендтерде жұмыс жағдайында жоғары температуралық плазмамен тікелей өзара әрекеттесетін дивертор элементтері сыналады.
Бұдан басқа, ғалымдар материалдардың сутегімен және оның изотоптары – дейтериймен және тритиймен өзара әрекеттесу процестерін зерттейді. Бұл зерттеулер сутегі осалдығының әсерін бағалауға және осы әсерге төзімді материалдарды әзірлеуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар шапшаң натрий және қорғасын реакторлары үшін болаттың жаңа маркалары зерттеледі, сондай-ақ кремний карбиді негізіндегі перспективалы композиттер зерттеледі.
– Реактордағы сынақтар аяқталғаннан кейін материалдарға не болады?
– Ұзақ уақыт сәулеленуден кейін эксперименттік үлгілер радиоактивті болады, сондықтан олар одан әрі арнайы ыстық камераларда зерттеледі.
Бұл қажет операцияларды қауіпсіз орындауға мүмкіндік беретін қорғаныш әйнектермен және қашықтан басқару құралдарымен жабдықталған герметикалық қорғаныш бокстары.
Ыстық камераларда мамандар материалдардың созылуына, сығымдалуына, соққыға беріктігіне, сырғуына, қажуына және жарыққа төзімділігіне механикалық сынақтар жүргізеді.
Келесі кезең – электрондық микроскопия. Бұл материалдың кристалдық құрылымындағы өзгерістерді зерттеуге, радиациялық кеуектерді, дислокациялар мен өлшемі небәрі бірнеше нанометр микрожарықтарды анықтауға және сәулеленуден кейін материалдың өз қасиеттерін қаншалықты сақтайтынын бағалауға мүмкіндік береді.
– Атом энергетикасы үшін жаңа материал жасау қанша уақытты алады?
– Ядролық материалтану – бұл ұзақ мерзімді зерттеулерге бағдарланған бағыт.
Жаңа конструкциялық материалды әзірлеу, сынақтардың толық кешенін жүргізу және оның сипаттамаларын растау 10 жылдан 15 жылға дейін созылуы мүмкін.
Бұл мерзім материалды әртүрлі жағдайларда пайдалануды жан-жақты тексеру және оның сенімділігін эксперименттік зерттеулермен растау қажеттілігіне негізделген.
– Бұл зерттеулердің атом энергетикасын дамыту үшін маңызы қандай?
– Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығы зерттеу реакторларындағы сынақтардан бастап сәулеленген үлгілерді егжей-тегжейлі талдауға дейінгі материалтану зерттеулерінің толық циклін жүргізуге мүмкіндік беретін бірегей зерттеу инфрақұрылымына ие.
Бұл жұмыстың нәтижелері отандық және халықаралық жобаларда сұранысқа ие. Олар болашақ реакторлары үшін жаңа материалдар жасауға, атом энергетикалық қондырғыларының сенімділігі мен қауіпсіздігін арттыруға ықпал етеді, сондай-ақ Қазақстанның атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану саласындағы халықаралық зерттеулерге қатысушылардың бірі ретіндегі ұстанымын нығайтады.
Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев атап өткендей, елдегі терең цифрлық трансформацияның түпкі мақсаты – азаматтардың өмір сапасын арттыру.
Құрылтай сайлауындағы дауыс беру маңызды. Жаныңызда қағаз түріндегі жеке куәлігіңіз болмаса да, дауыс бере аласыз. Сайлау учаскесінде мемлекеттік қызметтердің мобильді қосымшасындағы цифрлық құжатты көрсету жеткілікті. Оның заңды күші дәстүрлі жеке куәлікпен тең.
Дауыс беру үшін жеке басыңызды растау қажет. Ол үшін жеке куәлікті немесе eGov Mobile қосымшасындағы цифрлық құжатты, сондай-ақ екінші деңгейлі банктердің мобильді қосымшаларындағы цифрлық құжатты пайдалануға болады.
Қоршаған ортаны ластауға жол бермейік. Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес табиғатты ластағаны үшін айыппұл салынады. Табиғатқа құрмет – өзімізге деген құрмет.
Демалыс орындарында, көшеде және қоғамдық аумақтарда тазалықты сақтайық. Қазақстанда табиғатты ластағаны үшін әкімшілік жауапкершілік белгіленген. Табиғатты бірге қорғайық!
АЭС және радиациялық қауіпсіздік: Қазақстан мамандарды қалай даярлап жатыр? Қазақстанда атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану мәселесімен қатар радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге де ерекше мән беріліп отыр. Бұл бағытта радиациялық бақылау, персонал мен халықты қорғау, қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру және атом саласына қажетті білікті кадрларды даярлау жұмыстары қатар жүргізілуде. Атом энергиясы мен иондаушы сәулелену көздерін пайдалану ғылымның, өнеркәсіптің және медицинаның заманауи дамуының маңызды бөлігі болып саналады. Радиациялық технологиялар ауруларды диагностикалау мен емдеуде, ғылыми зерттеулер жүргізуде, өнім сапасын бақылауда, медициналық бұйымдарды стерилдеуде, геофизикалық жұмыстарды орындауда және басқа да көптеген салаларда қолданылады.
Бұл ретте иондаушы сәулелену көздерін пайдаланудың кез келген түрі тиісті жауапкершілікті және белгіленген талаптардың қатаң орындалуын талап етеді. Радиациялық қауіпсіздік – бұл жекелеген іс-шара немесе бір реттік тексеру емес, қызметкерлерді, тұрғындарды және қоршаған ортаны қорғауға бағытталған тұрақты жұмыс істейтін жүйе.
Мұндай жүйенің негізі өзара байланысты үш бағыты бар: радиациялық бақылау, қажетті қорғаныс шараларын қолдану және мамандарды кәсіби даярлау. АЭС-ның маңызы
Заманауи әлемде электр қуатын пайдаланбай жұмыс істеу мүмкін емес. Жыл сайын электр энергиясын тұтыну артып келеді. Ал су электр станциялары, жел, күн, және көмір станциялары сияқты энергия тасымалдаушылар электр энергиясын өндірудің тұрақты өсуін қамтамасыз ете алмайды. Қазақстанда электр энергиясын өндірудің негізгі көзі – отын ретінде көмір, газ және мазут пайдаланатын жылу электр станциялары. Ал бұл атмосфераға СО2 таралуын тудырады. Жалғыз тұрақты және қауіпсіз электр энергиясының көзі атом станциясы бола алады.
Қазақстан ядролық қару арсеналынан бас тартып, ядролық сынақтарға жан-жақты тыйым салу туралы шартты, ядролық қаруды таратпау туралы шартты, ядролық қауіпсіздік туралы конвенцияны, пайдаланылған отынмен жұмыс істеу қауіпсіздігі туралы және радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу қауіпсіздігі туралы біріктірілген конвенцияны ратификациялады. Семей сынақ полигоны (ССП) 1991 жылдан бастап жабылды. ССП радиологиялық тексеріс жүргізілді, сонымен бірге ССП аумағындағы жерлердің көп бөлігін халық шаруашылығына пайдаланды.
Әлемдегі алғашқы атом электростанциясы (АЭС) 1954 жылы 26 маусымда іске қосылды. Бұл Кеңес Одағында салынған әйгілі Обнинск атом электр станциясы. Және де 70 жыл бойы атом электростанциялары бүкіл әлемде пайдаланылып келеді. Қазіргі уақытта әлемде 192 атом станциясы бар. Жалпы оларда 438 энергия блок орналасқан. Олар 31 елдің аумағында орналасқан. Бұл ретте атом энергиясын өндіру бойынша айқын көшбасшы АҚШ болып отыр. Аталған елдегі энергия блоктарының жалпы қуаты 100 ГВт астамды құрайды. Бұл әлемдік энергия өндірісінің төрттен бірінен сәл ғана асады.
Бақылау – қауіпсіздік негізі
Қазақстанда атом энергиясын пайдалану саласындағы мемлекеттік саясат пен реттеуді Қазақстан Республикасының Атом энергиясы жөніндегі агенттігі жүзеге асырады. Атом энергиясын пайдалану объектілерінің қызметіне мемлекеттік қадағалау мен бақылауды Агенттіктің Атомдық қадағалау және бақылау комитеті жүргізеді.
Қазақстан заңнамасында қызметті лицензиялауға, иондаушы сәулелену көздерін есепке алу мен бақылауға, олардың сақталуын қамтамасыз етуге, радиациялық бақылау жүргізуге, персоналды даярлауға, радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеуге және ықтимал болатын радиациялық апаттарға ден қою бойынша талаптар белгіленген.
Алайда қауіпсіздік ең алдымен ядролық, радиациялық немесе электрфизикалық қондырғыларды пайдаланатын ұйымның өзінде қамтамасыз етіледі. Ұйым басшылығы қауіпсіз жұмыс істеуге қажетті жағдайларды жасауға жауапты, ал мамандандырылған бөлімшелер радиациялық қауіпсіздік талаптарының сақталуына бақылау жүргізеді.
Радиациялық бақылау персоналды жеке дозиметрлік бақылауды, жұмыс орындарындағы доза қуатын өлшеуді, беттердің, жабдықтар мен арнайы киімдердің радиоактивті ластануын бақылауды, қоршаған орта объектілеріндегі радионуклидтердің мөлшерін бағалауды, сондай-ақ радионуклидтердің шығарындылары мен төгінділерін бақылауды қамтиды.
Алынған нәтижелер тек есеп беру көрсеткіштері ретінде қарастырылмауы тиіс. Олардың негізгі мақсаты – радиациялық жағдайдың өзгеруін уақтылы анықтау, қолданылатын қорғаныс шараларының тиімділігін бағалау және алдын алу әрекеттерін қабылдау.
Заманауи бақылау жүйесі сенімді өлшеулерге негізделуі тиіс. Ол үшін тексеруден өткен өлшеу құралдары, бекітілген әдістемелер, радиациялық мониторингтің автоматтандырылған жүйелері және зертханалық талдау әдістері қолданылады. Нәтижелерді дұрыс түсіндіру және мамандардың оларды жеке-дара емес, технологиялық процестің ерекшеліктерін ескере отырып, бағалай білу қабілеті ерекше маңызды.
Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік (АЭХА) ядролық оқиғалардың халықаралық шкаласын (INES) енгізді – бұл ядролық энергияны пайдаланатын және атом станциялары бар барлық мемлекеттерде апаттар мен оқиғаларды саралап қабылдау, оларды бірмәнді (бірдей) сипаттау және бағалау мақсатында енгізілген шкала. INES шкаласы бойынша ядролық және радиологиялық апаттар мен оқиғалар 7 деңгейге жіктеледі. Ең жоғары 7-ші деңгей бойынша тек екі апат бағаланды (Чернобыль, 1986 жыл және Фукусима-1 АЭС-ғы апат, 2011 жыл).
Ядролық физика институтында 50 жылдан астам уақыт бойы ССР-Қ зерттеу реакторы (қазақстандық су-сулы реакторы) жұмыс істеп келеді. ССР-Қ 1967 жылы пайдалануға берілді және зерттеу реакторының қалыпты жұмысынан ешқандай ауытқулар болған жоқ. Бірінші кезекте реактор іргелі және қолданбалы ғылыми зерттеулер үшін пайдаланылады, сондай-ақ реакторда өнеркәсіп пен медицина үшін радиоизотоптар өндірісі жолға қойылған.
Қазақстанда су-сулы реакторы типіндегі атом станциясын салу қарастыруда. Көпжылдық пайдалану тәжірибесі бұл реактор түрінің жоғары сенімділігі мен қауіпсіздігін көрсетті. Чернобыль АЭС-да және Фукусима-1 станциясында орын алған апаттар тиісінше ҮҚАР (үлкен қуатты арналық реактор) және қайнаған су реакторларына жатады.
Персонал мен халықты қорғау
Радиациялық қорғаныс қызметті негіздеу, сәулелену дозаларын шектеу және қорғауды оңтайландыру қағидаттарына негізделеді. Бұл иондаушы сәулелену көздерін пайдалану негізделген пайда әкелуі тиіс, сәулелену дозалары белгіленген шектерден аспауы керек, ал радиациялық әсерді мүмкіндігінше төмен және ақылға қонымды қол жетімді деңгейде ұстау қажет екенін білдіреді.
Радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәжірибесінде ұйымдастырушылық және техникалық іс-шаралар кешенді түрде қолданылады. Оларға қорғаныс тосқауылдары мен қашықтықтан басқару құралдарын қолдану, сәулелену аймағында жұмыс істеу уақытын қысқарту, сәулелену көзінен арақашықтықты ұлғайту, үй-жайларды аймаққа бөлу, қолжетімділікті бақылау, жеке қорғаныс құралдарын пайдалану және технологиялық регламенттерді қатаң сақтау кіреді.
Басымдық әрқашан инженерлік және техникалық шешімдерге берілуі тиіс. Жеке қорғаныс құралдары маңызды элемент болып табылады, бірақ олар ақаусыз жабдықты, тиімді желдетуді, биологиялық қорғанысты, бұғаттауларды, сигнализацияны және дұрыс ұйымдастырылған технологиялық процесті алмастыра алмайды.
Ұйымның төтенше жағдайларға дайындығы ерекше маңызды. Персонал радиоактивті ластану анықталған, сәулелену көзінің зақымдануы немесе жоғалуы, жабдықтың істен шығуы және радиациялық әсерге әкелуі мүмкін басқа да оқиғалар кезіндегі әрекет ету тәртібін алдын ала білуі тиіс. Апаттық ден қою жоспарлары жүйелі түрде қайта қарастырылып, ал тәжірибелік дағдылар жаттығулар мен оқу-жаттығулар барысында пысықталуы керек.
Сонымен қатар, қауіпсіздікке заманауи көзқарас тек техникалық шаралармен шектелмейді. Ол әрбір қызметкер жеке жауапкершілікті түсінетін, анықталған кемшіліктер туралы уақтылы хабарлайтын және қажетті жағдайлар болмаған кезде жұмыстарды орындауға жол бермейтін қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруды көздейді.
«Алматы қаласы мен Алматы облысы, Жетісу облысының қоршаған орта жағдайы туралы ақпараттық бюллетень. 2023 жылғы жылдық» мәліметтеріне сәйкес облыстың елді мекендері бойынша атмосфераның жер бетіндегі қабатының табиғи радиациялық гамма-фонының орташа мәндері 0,13-0,24 мкЗв/сағ шегінде болды. Облыс бойынша орташа табиғи радиациялық гамма-фон 0,17 мкЗв/сағ құрады және рұқсат етілген деңгейлер шегінде болды.
2023 жылдың жаз айында ҚР АЭА «Ядролық физика институты» ШЖҚ РМК (бұдан әрі – ЯФИ) Алатау ықшам ауданының тұрғындарына 50 дана «D-Shuttle» дозиметрі берілді.
2024 жылдың бірінші тоқсанында сыртқы сәулеленуден алынған жинақталған эквиваленттік дозаны бағалау бойынша талдау жүргізілді. Сыртқы сәулелену әсерінен алынған эквиваленттік доза 0,13 пен 0,17 мкЗв/сағ аралығында болды, бұл орташа есеппен – 0,15 мкЗв/сағ құрады.
Осылайша, Алатау ықшам ауданы тұрғындарының сыртқы сәулеленуінен алынған орташа эквиваленттік дозасы (0,15 мкЗв/сағ) Алматы қаласы мен Алматы облысы бойынша орташа мәннен (0,17 мкЗв/сағ) 0,02 мкЗв/сағ төмен.
Жүргізілген зерттеулер Алматы қаласының Алатау ықшам ауданының тұрғындарына ССР-Қ зерттеу реакторынан да, ЯФИ басқа да радиациялық және электрфизикалық қондырғыларынан да техногендік радиациялық әсердің жоқ екенін растады.
Мамандарды даярлау – қауіпсіздікке салынған инвестиция
Тіпті ең заманауи бақылау және қорғау жүйелері білікті персоналдың қатысуынсыз өз тиімділігін толық қамтамасыз ете алмайды. Радиациялық қауіпсіздік жөніндегі маман заңнама талаптарын біліп қана қоймай, оларды нақты өндірістік жағдайда қолдана білуі тиіс.
Мұндай маманды даярлау дозиметрия және радиациялық физика негіздерін, радиациялық бақылау әдістерін, иондаушы сәулелену көздерімен қауіпсіз жұмыс істеу қағидаларын, көздерді есепке алу және сақтау талаптарын, қорғаныс құралдарын қолдану тәртібін және радиациялық инциденттер кезіндегі әрекет ету алгоритмдерін зерделеуді қамтиды.
Оқытудың тәжірибелік бөлігі ерекше маңызға ие. Дозиметрлік және радиометриялық аспаптармен жұмыс істеу, өлшеулер жүргізу, сынамалар мен жағындылар іріктеп алу, радиациялық жағдайды бағалау, бақылау нәтижелерін ресімдеу және жаттығуларға қатысу теориялық білімді бекітуге және маманды нақты жағдайларда әрекет етуге дайындауға мүмкіндік береді.
Алдын ала өткізілген талдаулар бойынша қуаты 1200 МВт екі блоктан тұратын АЭС үшін мамандарға сұраныс шамамен 1800 адамды құрайды, оның 1400 жедел персонал, оның ішінде атом саласында жоғары білімі бар 400 қызметкер қажет.
ЯФИ атом саласы үшін жоғары білікті отандық кадрлар даярлау мәселесі шеңберінде 2011 жылдан бастап Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ (Алматы қ.), Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ (Астана қ.), С. Аманжолов атындағы ШҚҚУ (Өскемен қ.) және Д. Серібаев атындағы ШҚТУ (Өскемен қ.) сияқты ҚР жоғары оқу орындарымен бірлесіп, «Ядролық физика», «Ядролық энергетикаға арналған материалдар» және «Ядролық физика және атом энергетикасы» бағыттары бойынша мамандар даярлауды жүзеге асырып келеді.
2023 жылдан бастап ЯФИ бастамасы бойынша Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ базасында бірлесіп «Ядролық инженерия» білім беру бағдарламасы әзірленді. Осы бағдарлама шеңберінде ССР-Қ стационарлық зерттеу реакторында білім беру бағдарламасының бейіндік пәндері бойынша практикалық дағдыларды бекіту үшін тиісті практикалық және зертханалық сабақтар өткізу арқылы ҚазҰУ және ЯФИ базаларында АЭС үшін кадрлар даярлау, сондай-ақ студенттердің, магистранттардың және докторанттардың Институт базасында кәсіптік практикадан өтуі жүзеге асырылатын болады.
ЯФИ атом саласының мамандарын сапалы даярлау үшін заманауи базасы бар ҚР-дағы жалғыз ұйым болып табылады. Институттың бірегей базалық қондырғылары: ССР-Қ стационарлық зерттеу реакторы және 6 зарядталған бөлшектер үдеткіші кешені. Инфрақұрылым жоғары білікті кадрларды даярлау үшін қажетті заманауи зертханалармен және оқу орталықтарымен жарақталған. Институттың 23 зертханасында ядролық және нейтрондық физика, қатты денелер радиациялық физикасы, радиоэкология және радиохимия салаларында іргелі, сондай-ақ қолданбалы да зерттеулер жүргізілуде. Сонымен қатар Институтта заманауи аналитикалық және сынақ жабдықтарымен 3 ғылыми-техникалық орталық бар: Радиациялық қауіпсіздік жөніндегі оқу орталығы (2000 жылдан бастап); Бүлдірмейтін бақылау әдістері жөніндегі оқу орталығы (2003 жылдан бастап); Ядролық қауіпсіздік жөніндегі оқу орталығы (2017 жылдан бастап). Барлық оқу International Atomic Energy Agency (IAEA) – Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) қолдауымен ашылды. Институттың жоғарыда аталған орталықтарының 9 қызметкері АЭХА сарапшыларының құрамына кіреді. Халықаралық ғылыми-техникалық орталықтың (ХҒТО) жобалары аясында ЯФИ Атом энергиясының қауіпсіздік проблемалары зертханасы әлемде алғаш рет жапондық әріптестерімен бірлесе отырып, ССР-Қ реакторында IV-ші буын реакторларына арналған отын мен конструкциялық материалдарды сынақтан өткізді.
Болашақта ЯФИ базасында ядролық криминалистика жөніндегі оқу орталығы жұмыс істейтін болады.
2026 жылдың соңына қарай ХҒТО – Халықаралық ғылыми-техникалық орталық жобасы аясында ЯФИ базасында Шағын модульдік реактордың симуляторы (МРС) пайдалануға беріледі.
Қазіргі уақытта ЯФИ 80-нен астам ғылым докторлары мен кандидаттары (PhD) жұмыс істейді. Институт әлемдік стандарттар бойынша да айтарлықтай ғылыми-техникалық әлеуетке ие бола отырып, Қазақстанның ұлттық университеттерінің көптеген ядролық бейіндегі PhD докторанттарын даярлау үшін негізгі база болып табылады.
АЭС үшін мамандар даярлау бағдарламасын іске асыруға ЯФИ қызметкерлерінің тікелей қатысуы білім алушылардың кәсіби құзыреттерін оңтайлы қалыптастыруға және ядролық энергетика саласындағы қызметті жүзеге асыруға қойылатын біліктілік талаптарына барынша сай келетін мамандарды даярлауға мүмкіндік береді.
Мұрат Шәкенұлы Төлегенов
Ядролық, радиациялық және экологиялық
қауіпсіздік департаментінің директоры, ф.-м.ғ.к.
Қазақстан Республикасы Атом энергиясы жөніндегі агенттігінің «Ядролық физика институты» ШЖҚ РМК
