Қазақстанда әлеуметтік маңызы бар азық-түлік өнімдерінің бірқатары арзандады 2026 жылғы 12 тамыздағы жағдай бойынша, есепті аптада Қазақстанда әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының бірқатарының бағасы төмендеді.
Апта ішінде картоптың бағасы (-4,2%), ақ қауданды қырыққабат (-1,2%), алма (-1,1%), пияз бен сәбіз (-1%) арзандады. Сондай-ақ қатты және жартылай қатты ірімшіктің бағасы (-0,3%), майлылығы 5-9% сүзбе және тұз (-0,2%), бірінші сұрыпты бидай ұны мен қаймақ (-0,1%) төмендеді. Бірінші сұрыпты ұннан пісірілген бидай наны, рожки, сүйекті сиыр еті, сүйексіз сиыр еті, жылқы еті, майлылығы 2,2%-дан 6%-ға дейінгі пастерленген, ультрапастерленген және стерильденген сүт, жұмыртқа және сары майдың бағасы есепті аптада өзгеріссіз қалды.
Өңірлік бөліністе еліміздің бірқатар қаласында дефляциялық динамика байқалды. Әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының жалпы бағасы бір апта ішінде Талдықорғанда (-0,7%), Ақтау мен Жезқазғанда (әрқайсысы -0,4%), Петропавлда (-0,3%), Астанада (-0,2%), Қарағанды, Қостанай, Орал, Өскемен және Павлодар қалаларында (-0,1%) төмендеді. Алматы, Түркістан, Ақтөбе, Семей және Тараз қалаларында баға алдыңғы апта деңгейінде сақталды.
Республика бойынша картоптың орташа бағасы килограмына 259 теңгені құрады, ал ең төмен баға Павлодарда тіркелді – килограмына 191 теңге.
Ақ қауданды қырыққабаттың республика бойынша орташа бағасы килограмына 189 теңге болды. Ең төмен бағалар Түркістанда – 142 теңге, Таразда – 152 теңге деңгейінде тіркелді.
Алманың орташа бағасы килограмына 797 теңгені құрады. Ең төмен баға Шымкентте тіркелді – 639 теңге.
Ет өнімдерінің ішінде республика бойынша сүйекті сиыр етінің орташа бағасы килограмына 3 779 теңгені, тауық етінің бағасы 1 736 теңгені құрады.
Әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарлары бағалары индексінің көрсеткіші апта сайын есептеледі. Бағаларды бақылау барлық облыс орталықтарында, республикалық маңызы бар қалаларда және астанада жүргізіледі. Әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарлары бағасының динамикадағы өзгерістерін Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросының сайтынан және «Талдау» ақпараттық-талдау жүйесінен көруге болады.
*Әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының тізбесі Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрінің 2025 жылғы 23 желтоқсандағы №362-НҚ бұйрығымен бекітілген және 31 атаудағы азық-түлік өнімдерін қамтиды.
Бағдарламалар бәсекесінен шешімдер бәсекесіне: сарапшылар «Сайлау-2026» партиялық науқанын талқылады 13 тамыз күні Алматы қаласында Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты ұйымдастырған «Партиялар бәсекесі: идеялар, бағдарламалар және сайлаушы үшін күрес» атты сараптамалық платформа өтті.
Талқылаудың негізгі өзегіне саяси партиялардың идеологиялық ұстанымдары, сайлауалды бағдарламаларының мазмұны және сайлаушылардың қолдауына ие болу жолындағы бәсекелестіктің сипаты арқау болды. Қатысушылар саяси күштердің бағдарламалары сайлаушыларға мазмұнды балама ұсына ала ма, қоғамның қазіргі сұраныстары ел дамуының ұзақ мерзімді міндеттерімен қаншалықты үйлеседі, сондай-ақ сайлау науқаны аяқталғаннан кейін партиялардың азаматтармен диалогы қандай болуы керектігін талқылады.
Сараптамалық платформаның модераторы ретінде ҚР Президенті жанындағы КСЗИ директоры Жандос Шаймарданов жүргізді. Пікірталасқа КСЗИ өкілдерімен қатар, жетекші ғылыми және білім беру ұйымдарының, талдау орталықтарының, қоғамдық ұйымдардың өкілдері, саясаттанушылар, сарапшылар және медиа саласының өкілдері қатысты.
Платформаның ерекшелігі – қарама-қарсы сараптамалық ұстанымдар негізінде құрылған пікірталас форматы болды. Қатысушыларға бір-біріне қарама-қайшы екі көзқарасқа қатысты өз ұстанымын анықтау ұсынылды. Осыдан кейін әр позицияны ұстанған қатысушылар өз таңдауларын дәйектермен негіздеді. Мұндай тәсіл сарапшылар қауымдастығында қалыптасқан бағалауларды айқындап қана қоймай, партиялық бәсекелестіктің дамуына қатысты әртүрлі көзқарастардың астарындағы уәждерді ашуға мүмкіндік берді.
Пікірталастың алғашқы блогы сайлауалды бағдарламалардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарына арналды. Қатысушылар партиялардың стратегиялық мақсаттарының ұқсас болуы ел дамуының негізгі бағыттары бойынша қоғамдық консенсустың қалыптасқанын білдіре ме, әлде мазмұнды саяси баламалардың жеткіліксіздігін көрсетеді ме деген мәселені талқылады.
Сарапшылар стратегиялық мақсаттардың ортақтығы саяси бәсекелестікті жоққа шығармайтынын атап өтті. Саналы электоралдық таңдау жасау үшін партиялардың басымдықтарындағы, ұсыныстарды іске асыру тетіктеріндегі, мерзімдеріндегі, қажетті ресурстар мен мәлімделген нәтижелерге қол жеткізуге жауапкершілік мәселелеріндегі айырмашылықтарды қаншалықты нақты көрсете алатыны шешуші мәнге ие.
Партиялық бағдарламалардың уақыттық көкжиегіне қатысты да жеке пікірталас өрбіді. Қатысушылар саяси күштер ең алдымен азаматтардың аса өзекті сұраныстарына жауап беруі керек пе, әлде бір электоралдық цикл шеңберінен шығатын ұзақ мерзімді сын-қатерлерге назар аударуы қажет пе деген мәселені қарастырды.
Талқылау қорытындысы бойынша сарапшылар сапалы саяси бағдарлама екі тәсілді де ұштастыруы қажет екенін атап өтті. Қоғамның бүгінгі қажеттіліктеріне жауап беру ел дамуының стратегиялық пайымымен қатар жүруге тиіс. Ал ұсынылатын шешімдер оларды іске асыру тетіктері, қажетті ресурстар және ықтимал тәуекелдер жөнінде түсінікті әрі нақты түсіндірмелермен сүйемелденуі керек.
Тағы бір талқыланған тақырып – электоралдық белсенділік пен саяси сенімнің арақатынасы болды. Қатысушылар әлеуметтанулық зерттеулердің деректеріне сүйенді. Оларға сәйкес, респонденттердің 70,3%-дан 75,6%-ға дейінгі бөлігі алдағы дауыс беруге қатысуға дайын екенін мәлімдеген, ал азаматтардың оннан тоғызына жуығы сайлау туралы қандай да бір деңгейде хабардар.
Пікірталас барысында дауыс беруге қатысуға дайын екендігін білдірген азаматтардың жоғары үлесі олардың сайлау науқанына елеулі қызығушылық танытатынын және саяси үдеріске тартылу әлеуетінің жоғары екенін көрсететіні айтылды. Сонымен қатар сайлауға қатысудың өзі сенім мәселесін толық қамтымайды. Сенімнің тұрақтылығы көп жағдайда партиялардың сайлаудан кейін өз міндеттемелерін қаншалықты дәйекті орындайтынына, ашықтықты сақтап, қоғаммен кері байланысты жалғастыруына байланысты болады.
Қорытынды блок сайлау науқаны аяқталғаннан кейінгі саяси белсенділікті дамыту мәселесіне арналды. Сарапшылар екі ұстанымды талқылады: жаңа Құрылтай партиялар арасындағы пікірталастың негізгі алаңына айналуы керек пе, әлде саяси күштердің қоғаммен жария диалогы өкілді органнан тыс жерде де тұрақты түрде жалғасуы тиіс пе деген мәселе қарастырылды.
Қатысушылар сайлау үгіт-насихат кезеңін аяқтағанымен, саяси үдеріс аяқталмайтынын атап өтті. Жаңа Құрылтай саяси күштер арасындағы мазмұнды бәсекелестіктің маңызды алаңына айналуы керек. Алайда партиялардың азаматтармен жұмысы сайлау кезеңімен ғана шектелмеуге тиіс.
«Саяси диалог үгіт-насихат науқанымен бірге аяқталмауы керек. Сайлаудан кейін уәделер бәсекесі шешімдер бәсекесіне айналып, сайлаушылармен жұмыс тұрақты сипат алуға тиіс», – деп пікірталасты қорытындылаған Жандос Шаймарданов.
Сараптамалық платформа қорытындысы бойынша қатысушылар қазіргі сайлау науқаны партиялар арасындағы бәсекелестікті дамытудың жаңа жағдайларын қалыптастырып отырғанын атап өтті. Оның одан әрі сапасы тек дауыс беру нәтижелерімен ғана емес, саяси күштердің сайлауалды бағдарламаларын нақты шешімдерге айналдыру, оларды іске асыруға жария жауапкершілікті қамтамасыз ету және сайлаудан кейін азаматтармен тұрақты диалогты сақтау қабілетімен айқындалатын болады. Дереккөз: kisi.kz
Қоғамдағы қарапайым әдеп нормалары – адамдар арасындағы сыйластық пен мәдениеттің негізі. Күнделікті қарым-қатынастағы дұрыс әрекет пен құрмет айналамызға да әсер етеді.
Адал еңбек – жетістіктің, тұрақтылықтың және жарқын болашақтың негізі. Еңбекқорлық пен жауапкершілік адамды жаңа белестерге жетелеп, қоғамның дамуына үлес қосады. Әрбір табыстың артында маңдай тер мен табанды еңбек жатыр.
Ақмола облысы суару маусымын тұрақты өткізіп жатыр
Өңірде су шаруашылығы жағдайы тұрақты. Су қоймаларындағы қор ағымдағы вегетациялық кезеңді өткізуге жеткілікті, су тапшылығы байқалмайды. Бұл туралы брифинг барысында Есіл бассейндік су инспекциясының басшы міндетін атқарушысы Айбек Сарсенов мәлімдеді.
31 шілдедегі жағдай бойынша өңірдегі үш су қоймасында 648 млн текше метрден астам су жиналған. Олардың орташа толымдылығы 96,3 пайызды құрайды. Судың ең көп көлемі Астана және Сілеті су қоймаларында шоғырланған.
«Көктемгі су тасқыны кезеңі аяқталғаннан кейін су қоймаларында қажетті су қоры қалыптасты. Бүгінде бұл қор экономиканың барлық салаларының қажеттілігін қамтамасыз етуге жеткілікті. Вегетация кезеңінде су тапшылығы байқалмайды», – деді Айбек Сарсенов.
Биыл өңірде суармалы жерлердің көлемін 33,7 мың гектарға дейін жеткізу жоспарланып отыр. Суару маусымын қамтамасыз ету мақсатында Ақмола облысында арнайы су пайдалануға 101 рұқсат берілген. Инспекция белгіленген лимиттердің сақталуын бақылап, суды заңсыз алуға жол бермейді.
Суды ұтымды пайдалану да негізгі бағыттардың бірі болып қала береді. Инспекция бақылау жүргізетін кәсіпорындардың басым бөлігінде айналымды және қайта сумен жабдықтау жүйелері енгізілген.
Сонымен қатар инспекция су заңнамасының сақталуына мемлекеттік бақылауды жалғастыруда. Жыл басынан бері жеті айда 42 әкімшілік іс қозғалған. Оның алтауы бойынша шешімді сот органдары қабылдайды.
Су инфрақұрылымын дамытуға да ерекше көңіл бөлінуде. Ақмола облысында 2024–2028 жылдарға арналған Су саласын дамытудың кешенді жоспары аясында бірқатар жоба іске асырылып жатыр. Атап айтқанда, Астана, Қоянды, Подлесное және Иванов су қоймаларын реконструкциялау жұмыстары жалғасуда. Сонымен қатар бөгеттерді қайта жаңарту шаралары жүргізілуде.
«Қазір жоспарланған іс-шаралардың уақтылы орындалуын қамтамасыз ету, жобалау жұмыстарын және гидротехникалық құрылыстарды тексеруді аяқтау маңызды. Бұл су шаруашылығы инфрақұрылымының сенімділігін арттырып, оның тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз етеді», – деді спикер.
Жалпы, Есіл бассейндік су инспекциясының мәліметінше, өңірдегі су ресурстарының жағдайы тұрақты. Вегетация кезеңінде негізгі назар суды тиімді пайдалануды бақылауға және ауыл шаруашылығының қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған.
Дауыс беруге екі апта қалды: Қазақстандағы сайлауалды науқан қалай өтіп жатыр
Құрылтай сайлауына екі аптадан аз уақыт қалды. Осыған қарамастан, сайлауалды науқан белсенді жүріп жатыр. 12 тамызда партиялар өңірлерде тұрғындармен және еңбек ұжымдарымен кездесіп, инфрақұрылым, жұмыспен қамту, өндіріс және әлеуметтік сала мәселелерін талқылады. Ал кешке Jibek Joly телеарнасында «Заң мен тәртіп – әділетті Қазақстанның негізі» тақырыбында командалық теледебат өтті. Жекелеген өңірлердегі партиялардың жұмысына жастар, аграршылар, спортшылар мен халықаралық байқаушылар да қатысты. «Әділет» партиясының республикалық сайлауалды штабының өкілдері төрағасы Айбек Дәдебайдың бастауымен Жетісу облысына барды. Бұл – штабтың ел өңірлеріне жасаған сапарларының 14-і. Күн барысында кандидаттар «Жетісу» волейбол клубының спортшыларымен, қоғам өкілдерімен, аграршылармен және еңбек ұжымдарымен кездесті. Облыс тұрғындарымен кездесуде суару каналдарын жаңғырту, ауыл инфрақұрылымын дамыту және отандық өндірісті қолдау мәселелері сөз болды. Халықаралық жастар күніне орай жастармен де жеке кездесу өткізді. Онда экологиялық күн тәртібі мен «Таза Қазақстан» жалпыұлттық акциясы талқыланды. Жалпыұлттық социал-демократиялық партия Абай облысында, Семей қаласында тұрғындармен «Ауданның интерактивті картасы» форматында кездесу өткізді. Қатысушылар қаланың бірнеше шағынауданындағы абаттандыру, су бұру, жарықтандыру және көлік қатынасына қатысты мәселелерді көтерді. Барлық өтініш партияның сайлауалды штабы жүргізетін сайлаушылар аманатының тізіліміне енгізілді. Ақтөбеде партияның облыстық филиалы жастар қанатымен бірлесіп, би флешмобын және сайлауалды бағдарлама туралы ақпараттық материалдар таратылған шара ұйымдастырды. «Байтақ» партиясы Теміртаудағы үгіт-насихат жұмыстарын жалғастырды. Қалада арнайы белгіленген орындарға партияның сайлауалды бағдарламасы туралы ақпараттық материалдар орналастырылды. Шығыс Қазақстан облысында кандидат Алмаз Джакишев тұрғындармен бірқатар кездесу өткізіп, ауызсудың сапасы, абаттандыру және экология мәселелерін талқылады. Батыс Қазақстан облысында партия өкілдері ЕҚЫҰ-ның Демократиялық институттар және адам құқықтары жөніндегі бюросының халықаралық байқаушыларымен кездесті. Байқаушылар өңірдегі сайлауалды науқанның барысымен танысты. Осы күні Қазақстанның халық партиясының өкілдері Атырауда автобус базасы орталығының қызметкерлерімен кездесіп, еңбек құқықтары мен қаланы абаттандыру мәселелерін талқылады. Ал Түркістанда локомотив депосының ұжымымен кездесуде жұмыспен қамту, өндірісті дамыту және әлеуметтік жағдайлар сөз болды. «Ауыл» партиясының кандидаттары бірнеше өңірде еңбек ұжымдарымен кездесу өткізді. Маңғыстау облысында «ҚазНИПИмұнайгаз» ЖШС ұжымымен кездесуде өндірістік әлеует пен жұмысшылардың құқықтарын қорғау мәселелері талқыланды. Жетісу облысында «Дәмді» жеке кәсіпорнының ұжымымен кездесуде кәсіпкерлікті қолдау және еңбек жағдайлары сөз болды. Алматыда партия штабының өкілдері аграрлық сала ғалымдарымен және өндірістік кәсіпорынның еңбек ұжымымен кездесті. «Ақ жол» демократиялық партиясының төрағасы Дания Еспаева Павлодар облысындағы «Рубиком» ЖШС еңбек ұжымымен кездесті. Кәсіпорында шамамен 600 адам жұмыс істейді. Өңірге сапар барысында штаб өкілдері «Жана Роса» кәсіпорнына да барды. Партия Жамбыл, Шығыс Қазақстан, Қызылорда, Ақтөбе облыстарында және Шымкентте кездесулерін жалғастыратынын, сондай-ақ Маңғыстау облысының Мұнайлы және Бейнеу аудандарында ақпараттық-үгіт жұмыстары жүргізіліп жатқанын хабарлады. «Respublica» партиясы Атырауда бірқатар кәсіпорынның еңбек ұжымдарымен кездесу өткізді. Атап айтқанда, «Дәулет Нан», «ArtEco», «Newtech Systems Group», «Eurasia Support Services» ЖШС және «Ұлттық сараптама және сертификаттау орталығы» АҚ-ның Атырау филиалы қызметкерлерімен кездесті. Кездесулер барысында білім беру, тұрғын үйді жалға алу құны, білім гранттарына қолжетімділік, міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесінің жұмысы, Атырау-Орал жолының жағдайы, электрмен қамту және зейнет жасы мәселелері көтерілді. Партия өкілдері сондай-ақ фракцияның Парламенттегі үш жылдық жұмысының нәтижелері туралы айтты. Бұдан бөлек, штаб аумағы 5,6 гектар болатын «Айдана Агро» шаруашылығына барды. Биыл шаруашылық алғашқы көкөніс өнімін жинаған. Кәсіпорын 80 адамды жұмыспен қамтып отыр.
Теледебат: «Заң мен тәртіп» Кешке Jibek Joly телеарнасында жеті партиядан 14 спикер қатысқан командалық теледебат өтті. Әр партиядан екі өкілден қатысты. Дебат төрт кезеңнен тұрды. Бірінші раундта партиялар өз ұстанымдарын таныстырып, бәсекелестерінің бағдарламаларына баға берді. Екінші кезеңде олар Jibek Joly, Silk Way және Kazinform журналистерінің, сондай-ақ WhatsApp арқылы сұрақ жолдаған көрермендердің сауалдарына жауап берді. Үшінші раундта қарсыластар арасында тікелей пікірталас өтті. Ал қорытынды «Уәде» раунды партиялардың сайлаушылар алдындағы міндеттемелеріне арналды. Дебатқа партиялар атынан мына өкілдер қатысты: «Ақ жолдан» – Бек-Мұхамед Жаукебаев пен Ермек Әбілдин, ЖСДП-дан – Лариса Ли мен Нұрайнаш Камалова, «Әділеттен» – Айжан Аймағанова мен Мәди Мырзағараев, Қазақстанның халық партиясынан – Жандос Бидайбеков пен Ирина Смирнова, «Ауылдан» – Жазира Сұлтанқұлова мен Ерболат Саурықов, «Байтақтан» – Амалбек Өміртай мен Алмат Тұртаев, Respublica-дан – Олжас Құспеков пен Динара Шүкіжанова. «Ақ жол» және Respublica партияларының өкілдері арасында жеке пікірталас өрбіді. Олжас Құспеков талқыланып жатқан шараларды сынға алып, олардың шағын бизнеске түсетін жүктемені арттыруы мүмкін екенін айтты. Динара Шүкіжанова ЖСДП өкілінің ірі жер иеленушілерге қатысты сұрағына жауап бере отырып, жеке меншікті қорғау және рейдерлік мәселесіне тоқталды. Оның айтуынша, бұл қағида ірі агроқұрылымдарға да, қарапайым азаматтарға да бірдей қолданылуы керек. Сондай-ақ Құспеков партияның Мәжілістегі фракциясы бастамашылық еткен букмекерлік кеңселердің жарнамасына қойылған шектеуді еске салды. «Әділет» партиясының өкілдері заңның үстемдігі мәселесіне басымдық берді. Мәди Мырзағараев бірінші раундта сот пен құқық қорғау жүйесінің тәуелсіздігі, мемлекеттік органдардың ашықтығы және азаматтардың қауіпсіздігі жөніндегі партия ұстанымын таныстырды. Қазақстанның халық партиясы өкілі Ирина Смирнова жауапкершілік пен конституциялық құқықтарды қорғаудың арақатынасы туралы сұрақ қойған кезде, Айжан Аймағанова сот тәуелсіздігін, адам құқықтарын қорғауды және құқық қорғау органдарына қоғамдық бақылау орнатуды қолдайтынын айтты. Жолдағы камералар мәселесін ол құқықтық мәдениетті қалыптастыру және жауапкершілікке қатысты тәсілдермен байланыстырды. «Ауыл» партиясынан дебатқа Жазира Сұлтанқұлова мен Ерболат Саурықов қатысып, талқыланған мәселелер бойынша партияның ұстанымын таныстырды. «Байтақ» партиясының кандидаты Амалбек Өміртай кезегі бойынша алтыншы болып сөз сөйлеп, «Заң мен тәртіп» қағидасы ірі бизнеске де бірдей қолданылуы керектігін айтты. Оның сөзінше, өндіріс көлемі неғұрлым ауқымды болса, оның жауапкершілігі де соғұрлым жоғары болуы тиіс. Ол сондай-ақ жолдардың сапасы мәселесін көтеріп, ресми статистикаға сәйкес, жыл сайын жол-көлік оқиғаларынан шамамен 2,5 мың адам қаза табатынын, олардың басым бөлігі сапасыз жол учаскелерінде болатынын атап өтті. Амалбек Өміртай жергілікті атқарушы органдар, полиция және жолдарға қызмет көрсететін компаниялар арасында жауапкершілікті бөлуді ұсынды. Қазақстанның халық партиясының өкілі Ирина Смирнова «Байтақ» партиясы өкілінің сұрағына жауап бере отырып, азаматтардың көзқарасы мен ұстанымына қарамастан, Қазақстан халқының бірлігі мәселесін көтерді. ҚХП-ның екінші өкілі Жандос Бидайбеков тәртіпті қамтамасыз ету мәселесін учаскелік полиция инспекторларының еңбек жағдайларымен байланыстырды. ЖСДП кандидаттары Нұрайнаш Камалова мен Лариса Ли пікірталас барысында қарсыластарының бірінің сұрағына жауап беріп, дебат тақырыбы бойынша партияның ұстанымын таныстырды. Қорытынды сөзінде өздерінің пікірталастағы сөздеріне тоқталып, негізгі ұстанымдарын түйіндеді. Jibek Joly телеарнасының тапсырысы бойынша Қазақстанның қоғамдық даму институты өткізген көрермендердің онлайн дауыс беру қорытындысында ең көп дауыс «Әділет» партиясына берілді – 60,6%. Екінші орында «Ауыл» – 15,1%, үшінші орында Respublica – 10,2% болды. Одан кейін ЖСДП – 3,9%, «Ақ жол» – 3,5%, Қазақстанның халық партиясы – 3,3% және «Байтақ» – 2,7% орналасты. Дауыс бергендердің тағы 0,7%-ы «Ешқайсысы ұнамады» деген нұсқаны таңдаған. Ұйымдастырушылар онлайн сауалнама нәтижелері партиялардың электоралдық қолдау деңгейін көрсетпейтінін, тек көрермендердің дебат барысындағы нақты сөз сөйлеулерге берген бағасын білдіретінін ерекше атап өтті. Осылайша, сайлауалды күн тұрғындардың өтініш-тілектерін жинау, кәсіпорындардағы кездесулерден бастап, телевизиялық дебаттар мен халықаралық байқаушылармен байланысқа дейінгі бірнеше түрлі форматты қамтыды. Бұл ретте өңірлік күн тәртібі де нақты мәселелерге арналды. Партиялар инфрақұрылым, еңбек жағдайы, өндіріс, білім беру, экология және әлеуметтік мәселелерді талқылады. Ал кешкі теледебатта құқық пен кәсіпкерлік мәселелері бойынша тікелей пікірталасқа жол ашылды.
Теледебаттар миллиондаған аудиторияның назарын аударды – саясаттанушы «Сайлау-2026» науқаны аясындағы теледебаттар телевизиялық алаңға қарай сайлаушылардың әртүрлі жастағы және гендерлік топ өкілдерінің назарын аударуда.
Дебаттар аудиториясының салыстырмалы деректерін Алматыда өткен «Сайлау-2026: саяси науқанның сипаты» сарапшылық алаңы аясында саясаттанушы, баспагер Бақытжан Бұхарбай таныстырды. Іс-шараны ҚР Президенті жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты ұйымдастырды.
Ұсынылған деректерге сәйкес, «Qazaqstan» телеарнасындағы дебаттарды 560 мың адам, ал «7 арнадағы» эфирді 1,45 млн адам көрген. Сонымен қатар екі эфирдің аудиториясы жас және жыныстық құрамы жағынан бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленді.
«Qazaqstan» телеарнасындағы дебаттар аудиториясының 61,5%-ын ерлер, 38,5%-ын әйелдер құрады. Ал «7 арнада», керісінше, әйелдер аудиториясы басым болып, сәйкесінше – 66%, ерлердің үлесі 34%-ды құрады.
Көрермендердің жас ерекшеліктері бойынша да айтарлықтай айырмашылық байқалды. «Qazaqstan» телеарнасындағы дебаттардың негізгі аудиториясын 24 жасқа дейінгі жастар құрап, олардың үлесі 50,8%-ға жетті. Ал «7 арнада» 55 жастан асқан көрермендер ең көп үлесті – 38,3%-ды құрады.
«Теледебаттардың сайлаушылардың әртүрлі топтарын қамтуға қабілетті екенін көріп отырмыз. Оның үстіне, бұл тек дәстүрлі телевизиялық көріліммен шектелмейді. Саяси пікірталас интернет пен әлеуметтік желілерде жалғасып, онда аудитория кандидаттардың сөздеріне пікір білдіріп, партиялардың уәждерін бағалап, іс жүзінде қоғамдық талқылаудың тікелей қатысушысына айналады», – деп атап өтті Бақытжан Бухарбай.
Дебаттарға ақпараттық кеңістікте де айтарлықтай қызығушылық байқалды. «Qazaqstan» телеарнасындағы дебаттар бойынша бұқаралық ақпарат құралдарында 466 материал және интернет-ресурстарда 453 жарияланым жарық көрді. Ал әлеуметтік желілерде мазмұнды сипаттағы 10 203 жазба тіркелді.
Әлеуметтік желілер аудиториясының белсенділігі де жоғары болды. YouTube платформасында қолданушылар шамамен 65 мың пікір қалдырып, 90 мың лайк басқан. TikTok-та 27,5 мың пікір мен 57 мың лайк тіркелсе, Facebook желісінде шамамен 15 мың пікір жарияланған.
Саясаттанушының пікірінше, аудиторияның теледебаттарға қызығушылығы тек сайлау науқанына деген назардың көрсеткіші емес. Дебаттардың өзі саяси мәдениеттің даму деңгейін көрсететін маңызды индикаторға айналып отыр. Өйткені олар сайлаушыға партияларды тек үгіт-насихат материалдары мен саяси ұрандары арқылы ғана емес, өз ұстанымдарын дәлелдеу, пікірталас жүргізу және сынға жауап беру қабілеті тұрғысынан бағалауға мүмкіндік береді.
«Дебаттардың басты құндылығы – саяси бәсекені имидж бен ұрандар деңгейінен мазмұн мен дәлелдер деңгейіне көтеруінде. Әлеуметтік желілерде белгілі бір бейне қалыптастыру салыстырмалы түрде оңай. Ал тікелей пікірталас барысында, сынға және күтпеген сұрақтарға жауап берген кезде үміткерлердің құзыреті, күйзеліске төтеп беру қабілеті және стратегиялық ойлау деңгейі айқын көрінеді. Осы тұрғыдан алғанда, дебаттар сайлаушы үшін өзіндік интеллектуалдық сүзгі қызметін атқарады», – деді сарапшы.
Бақытжан Бұхарбай саяси пікірталас мәдениетінің қоғамдық маңызына да тоқталды. Әртүрлі саяси күштердің ашық пікірталасқа түсуі текетіреске бармай-ақ, идеялар бәсекесін жүргізуге болатынын көрсетеді. Ал ұстанымдардың сан алуандығы қоғамды бөлшектейтін фактор емес, ортақ шешімдер іздеудің тиімді тетігіне айналады.
Сонымен қатар жария пікірталастар саяси партиялардың сайлаушылар алдындағы жауапкершілігін арттырады. Тікелей эфир барысында айтылған уәделер мен ұстанымдар қоғамдық сипат алып, кейіннен саяси күштердің қызметін бағалаудың маңызды өлшемдерінің біріне айналуы мүмкін.
«Сайлау-2026: саяси науқанның сипаты» сарапшылар алаңы 13 тамызда Алматы қаласында өтуде. Талқылауға саясаттанушылар, академиялық және сарапшылық қоғамдастық өкілдері, зерттеу және талдау орталықтарының мамандары, қоғам қайраткерлері, сондай-ақ саяси коммуникациялар мен сайлау үдерістері саласының сарапшылары қатысуда. Сарапшылық алаңның жұмысына Қазақстанның барлық өңірінен сарапшылар онлайн форматта қосылды.
Белсенді сайлау науқаны Құрылтай сайлауындағы қатысу белсенділігін арттыруы мүмкін – сарапшы Алдағы Құрылтай сайлауындағы сайлаушылардың қатысу деңгейі 2023 жылғы Парламент сайлауындағы көрсеткіштен жоғары болуы мүмкін. Бұған қазіргі сайлау науқанының белсендірек өтуі, партиялар арасындағы бәсекенің күшеюі және халықтың әртүрлі топтарының электоралдық үдеріске кеңінен тартылуы ықпал етуде. Бұл туралы Алматыда өткен, Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты ұйымдастырған «Сайлау-2026: саяси науқанның сипаты» сарапшылар алаңында Философия, саясаттану және дінтану институтының директоры Айгүл Сәдуақасова мәлімдеді.
Сарапшы соңғы жылдардағы Қазақстандағы жалпыұлттық сайлау науқандарындағы азаматтардың қатысу динамикасын ұсынды. 2019 жылғы президенттік сайлауда сайлаушылардың қатысу деңгейі 77,5 пайызды, 2021 жылғы Парламент сайлауында – 63,3 пайызды құрады. 2022 жылғы президенттік сайлауда бұл көрсеткіш 69,44 пайыз, ал 2023 жылғы Парламент сайлауында – шамамен 54,14 пайыз болды.
А. Сәдуақасованың айтуынша, бұл көрсеткіштер азаматтардың сайлауға қатысу деңгейі әр сайлау науқанының сипатына байланысты өзгеретінін көрсетеді. Қарастырылып отырған кезеңде президенттік сайлауларда белсенділік деңгейі жоғары болған. Мұнда дауыс берудің жеке тұлғаға бағытталған сипатының маңызы бар.
Сонымен қатар қазіргі Парламент сайлауы жаңа жағдайларда өтіп жатыр. Партиялардың белсенділігі артты, сайлаушыларды ақпараттандыруда теледебаттар мен цифрлық коммуникациялар маңызды рөл атқаруда, ал сайлаудың күн тәртібі бұрынғыдан да қарқынды сипатқа ие болуда. Мұның барлығы азаматтардың дауыс беруге қатысуына қосымша алғышарттар қалыптастырады.
Қазіргі әлеуметтанулық зерттеулер де электоралдық белсенділіктің жоғары әлеуетін көрсетіп отыр: түрлі зерттеу нәтижелеріне сәйкес, 23 тамызда өтетін сайлауға қатысуға респонденттердің 70,3–75,6 пайызы дайын екенін мәлімдеген.
«Алдағы сайлаудағы сайлаушылардың қатысу деңгейі 2023 жылғы Парламент сайлауындағы көрсеткіштен жоғары болуы мүмкін деп айтуға негіз бар. Бүгінде партиялардың белсенділігі артып, ақпараттық науқан қарқынды жүргізіліп жатыр, сондай-ақ азаматтардың дауыс беруге деген ниеті жоғары деңгейде. Дегенмен 70–75 пайыз – әзірге азаматтардың мәлімдеген дайындығы ғана. Сайлаушылардың қызығушылығы мен белсенділігі дауыс беру күніне дейін қаншалықты сақталатыны түпкілікті қатысу деңгейіне әсер етеді», – деді Айгүл Сәдуақасова.
Сарапшының пікірінше, азаматтардың сайлауға қатысуына бірқатар факторлар ықпал етеді. Олардың қатарында тұрғылықты жері, саяси институттарға деген сенім деңгейі, ақпараттың қолжетімділігі, саяси үдерістерге ықпал ете алатынын сезініуі және сайлаудағы бәсекелестік деңгейін қабылдауы бар.
Қазіргі сайлау форматы да қосымша маңызға ие. Бұл сайлауда азаматтар партиялық тізімдер бойынша дауыс береді. Осыған байланысты партиялық брендтің танымалдығы, жалпыұлттық науқанның сапасы, теледебаттар және саяси күштердің сайлаушылардың әртүрлі топтарымен тікелей жұмыс істеуінің рөлі арта түседі.
А. Сәдуақасованың пікірінше, партиялардың бүкіл сайлау науқаны барысында азаматтардың қызығушылығын сақтап, саяси күн тәртібіне деген назарды нақты сайлауға қатысуға айналдыра білуі 23 тамыздағы сайлаушылардың түпкілікті қатысу деңгейін айқындайтын негізгі факторлардың бірі болады.
«Сайлау-2026: саяси науқанның сипаты» сарапшылар алаңы 13 тамызда Алматы қаласында өтті. Іс-шараны Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты ұйымдастырды. Талқылауға сарапшылар және академиялық қоғамдастық өкілдері, зерттеу және талдау орталықтарының мамандары, қоғам қайраткерлері және сайлау үдерістері саласының сарапшылары қатысты. Онлайн форматта пікірталасқа Қазақстанның барлық өңірлерінен сарапшылар қосылды.
ЖИ сайлау науқандарының жаңа шындығына айналып келеді – сарапшы Жасанды интеллект сайлау науқандарының жаңа құрамдас бөлігіне айналып, саяси контент өндіру тәсілдерін өзгертіп қана қоймай, сайлау үдерісіне деген сенімге қатысты жаңа тәуекелдерді де туындатып отыр. Бұл туралы ҚР Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты Алматыда ұйымдастырған «Сайлау-2026: саяси науқанның сипаты» сарапшылар алаңында қоғам қайраткері Ерлан Смайлов мәлімдеді.
Сарапшының айтуынша, қазіргі сайлау науқанының ерекшеліктерінің бірі – саяси партиялардың генеративті жасанды интеллект құралдарын белсенді қолдануы. Бұл әсіресе медиаконтент өндіру саласында айқын байқалады. Өйткені жаңа технологиялар контент әзірлеуге кететін уақыт пен қаржылық шығындарды едәуір қысқартуға мүмкіндік береді.
Нейрондық желілерді баяндамалар мен мәтіндер әзірлеуге, партиялардың бағдарламаларын талдауға, үгіт-насихат материалдарын, пікірлерді, кескіндерді, аудио және бейнематериалдарды жасауға пайдалануға болады. Нәтижесінде саяси контент өндіру үдерісі жылдам әрі қолжетімді бола түсуде.
«Жасанды интеллект бүгінде жай ғана жаңа технология емес – ол мемлекеттік күн тәртібінің, қоғамдық пікірталастың және тікелей саяси бәсекенің бір бөлігіне айналып келеді. Бұл үрдіс сайлауалды бағдарламалар деңгейінен-ақ байқалады», – деді Ерлан Смайлов.
Сарапшының айтуынша, ЖИ тақырыбы партиялардың теледебаттары барысында да көтерілуде. Мәселен, саяси партиялардың бірінің бағдарламасында кемінде 5 млн қазақстандықты жасанды интеллект құралдарын қолдануға оқыту және ЖИ негіздерін мектеп бағдарламасына енгізу міндеті қойылған. Бұл жаңа технологияларға деген көзқарастың біртіндеп саяси күн тәртібі мен партиялар арасындағы бәсекенің дербес элементіне айналып келе жатқанын көрсетеді.
Сонымен қатар генеративті жасанды интеллекттің кең таралуы жаңа тәуекелдерді де туындатады. Контент өндірудің жеңілдеуі дезинформация мен дипфейктерді таратуға, сондай-ақ қоғамдық пікірді манипуляциялауға қосымша мүмкіндік береді. Смайловтың айтуынша, мұндай технологиялар жекелеген кандидаттардың, сайлау науқанының және мемлекеттік институттардың беделіне нұқсан келтіру мақсатында пайдаланылуы мүмкін.
«Қазіргі сайлау науқаны жасанды интеллект бірден екі қырынан көрініс табатын алғашқы науқандардың бірі болуы мүмкін: бір жағынан, ол саяси уәделердің тақырыбына айналса, екінші жағынан, саяси күрестің технологиялық құралы ретінде қолданылуда. Сондықтан мәселе енді ЖИ-дің сайлауда қолданылу-қолданылмауында емес, технологиялық даму саяси ақпаратқа және жалпы сайлау үдерісіне деген сенімге нұқсан келтірмеуі үшін оны пайдаланудың қандай қағидалары мен ережелері қалыптасуы керектігінде», – деп атап өтті сарапшы.
Ерлан Смайлов ЖИ-дің дамуы сайлау үдерісінің алдына қойып отырған үш негізгі сын-қатерге тоқталды.
Бірінші сын-қатер сенім мәселесімен байланысты. Сайлаушы үшін саясаткердің шынайы мәлімдемесін жасанды түрде жасалған немесе өзгертілген контенттен ажырату барған сайын қиындай түсуде. Қазірдің өзінде интернет кеңістігінде партия жетекшілерінің, шоу-бизнес өкілдерінің бейнесі мен есімдері дезинформация таратуға бағытталған роликтерді жасауда пайдаланылған жағдайлар тіркелген. Олардың қатарында Баян Алагөзова, Ермұхамет Ертісбаев, Айдарбек Ходжаназаров және басқа да тұлғалар бар. Осыған байланысты тиісті теріске шығаруларды Бас прокуратура, Дезинформацияға қарсы іс-қимыл орталығы және аталған тұлғалардың өздері жариялаған.
Екінші сын-қатер жалған және дәйексіз материалдарды өндіру мен таратқаны үшін жауапкершілікке қатысты. Жасанды интеллектіні пайдалану мұндай контент үшін кімнің жауап беруі тиіс екенін анықтауды күрделендіреді: сұранысты қалыптастырған автор ма, контентті пайдаланушы ма, оны таратқан тұлға ма, технологиялық платформа ма, әлде оны әзірлеген компания ма?
Үшінші сын-қатер қоғамның жаңа ақпараттық ортаға дайындығымен байланысты. Сарапшының пікірінше, бұл мәселені тек заңнамалық реттеу арқылы шешу жеткіліксіз. Генеративті технологиялар кеңінен тараған сайын азаматтардың ақпаратты сыни тұрғыдан қабылдау, дереккөздерді тексеру және манипуляциялық контентті ажырата білу қабілетінің маңызы арта түседі.
«ЖИ сауаттылығы мен сыни ойлауды дамыту бүгінде тек білім беру саласының ғана емес, саяси күн тәртібінің де маңызды міндетіне айналып отыр», – деп атап өтті Смайлов.
Сонымен қатар сарапшы Қазақстанда жасанды интеллектіні қолданудың заңнамалық және этикалық негіздері қалыптасқанын атап өтті. Оның пікірінше, бұл саяси және ақпараттық кеңістікте жаңа технологияларды ықтимал деструктивті мақсатта пайдалануды шектеуге мүмкіндік береді.
Ерлан Смайловтың пікірінше, технологиялардың қоғам өміріне кеңінен енуі қазіргі сайлау науқанын бұған дейінгі науқандардан түбегейлі ерекшелендіріп отыр. Жасанды интеллект саяси коммуникация құралдарын өзгертіп қана қоймай, партиялардың бағдарламаларының мазмұнына және ақпараттық тәуекелдердің сипатына да ықпал етуде. Бұл өз кезегінде отандық саяси технологиялардың дамуының жаңа кезеңін қалыптастыруда.
«Сайлау-2026: саяси науқанның сипаты» сарапшылар алаңы 13 тамызда Алматы қаласында өтті. Іс-шараны ҚР Республикасы Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты ұйымдастырды. Талқылауға саясаттанушылар, академиялық және сарапшылық қоғамдастық өкілдері, зерттеу және талдау орталықтарының мамандары, қоғам қайраткерлері, сондай-ақ саяси коммуникациялар мен сайлау үдерістері саласының сарапшылары қатысты. Онлайн форматта пікірталасқа Қазақстанның барлық өңірінен сарапшылар қосылды.
Өңірлік сайлаушының талғамы әркелкі: сарапшы партиялық науқандардың жаңа логикасы туралы Саяси партияның өңірлердегі табысы көбіне оның жергілікті өкілдерінің беделіне және сайлаушылардың әртүрлі топтарының сұраныстарын ескере білу қабілетіне байланысты. Бұл туралы Алматыда өткен ҚР Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты ұйымдастырған «Сайлау-2026: саяси науқанның сипаты» сарапшылар алаңы аясында Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Білім беру және қоғамдық даму ғылымдары орталығының жетекшісі Жеңісбек Төлен мәлімдеді.
Сарапшының айтуынша, сайлаушы үшін партия тек оның орталық басшылығы мен жалпыұлттық бағдарламасы арқылы ғана таныла бермейді. Өңірлік деңгейде саяси күштің негізгі өкілі көбіне нақты кандидат, депутат немесе партияның жергілікті филиалының басшысы болады.
Сондықтан жергілікті саясаткерлердің кәсібилігі, ашықтығы, халықпен диалог орната білуі және азаматтардың өтініштеріне жауап беруі тұтастай партияның қоғамдық қабылдануына тікелей ықпал етеді. Ал есептіліктің болмауы, уәделердің орындалмауы және өңірлік өкілдердің беделіне қатысты мәселелер тіпті танымал партиялық брендке деген сайлаушылардың сенімін әлсіретуі мүмкін.
«Сенім тек үгіт-насихат кезеңінде ғана емес, бүкіл саяси цикл барысында қалыптасуы қажет. Ол халықпен тұрақты жұмыс істеу, ашық әрі түсінікті есептілік, партияның өңірлерде тұрақты болуы және оның өкілдерінің жетістіктерімен қатар, жіберген қателіктері үшін де жауапкершілік алуға дайын болуы арқылы орнығады», – деп атап өтті Жеңісбек Төлен.
Оның пікірінше, белгілі бір өңірдегі партияның ұстанымын бағалау кезінде оның жергілікті деңгейдегі өкілінің беделіне, бұл өкілдердің тұрғындарға қаншалықты танымал екенін және сайлаушылар олардың қызметін нақты нәтижелермен байланыстыра ма, жоқ па деген мәселелерді ескеру маңызды. Сондай-ақ партия өкілдерінің дербес әрі кәсіби команда ретінде қабылдануы, өңірдің мәселелерін жалпы саяси ұрандармен шектелмей, жергілікті тәжірибеге сүйене отырып талқылай алуы да айрықша мәнге ие.
Сондықтан сарапшының пікірінше, өңірлік сайлау науқаны орталық деңгейдегі үгіт-насихаттың механикалық қайталануына айналмауы тиіс. Жалпыұлттық идеялар жергілікті мысалдармен, халыққа танымал өкілдермен және нақты жұмыс нәтижелерімен толықтырылуы қажет.
Жеңісбек Төлен өңірлік электораттың ішкі әркелкілігіне де ерекше назар аударды.
«Өңір – біртұтас сайлаушылар тобы емес. Ол әртүрлі әлеуметтік топтардың жиынтығынан тұрады. Ал партияның табысы жергілікті команданың осы топтардың әрқайсысымен түсінікті әрі қолжетімді тілде диалог құра білуіне байланысты», – деп атап өтті сарапшы.
Оның айтуынша, облыс бойынша орташа көрсеткіштер халықтың жекелеген топтары арасындағы елеулі айырмашылықтарды жасыруы мүмкін. Бір өңірдің өзінде облыс орталығының тұрғындары, шағын қалалар мен ауылдардың, шалғай аудандардың тұрғындары, жастар мен аға буын өкілдері, кәсіпкерлер, бюджеттік сала қызметкерлері, жалдамалы жұмысшылар және өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтар қатар өмір сүреді. Саяси белсенділік деңгейі де әртүрлі: партиялық таңдауы қалыптасқан азаматтардан бастап, әлі нақты шешім қабылдамаған сайлаушыларға дейінгі түрлі топ бар.
Сонымен қатар бір мәселенің өзі әртүрлі әлеуметтік топтардың өкілдері тарапынан мүлде өзгеше қабылдануы мүмкін. Мысалы, облыс орталығындағы жастар үшін жұмыспен қамту мәселесі сапалы жұмыс орындары мен мансаптық мүмкіндіктерге қатысты болса, шалғай аудандардың тұрғындары үшін ол бос жұмыс орындарының тапшылығы және басқа өңірлерге қоныс аудару қажеттілігімен байланысты болуы мүмкін. Кәсіпкерлер үшін өңірдің дамуы әкімшілік кедергілерді азайтуды білдірсе, жалдамалы жұмысшылар үшін табыстың тұрақтылығы мен әлеуметтік кепілдіктер бірінші орынға шығады.
«Өңірдің басты мәселесі» туралы айтқанда, бұл мәселе нақты қай топ үшін басты екенін, сол топ қандай шешімді қолдайтынын және оны жүзеге асыруды қай саяси күшке сеніп тапсыруға дайын екенін анықтау қажет. Сондықтан электоратты тек географиялық тұрғыдан ғана емес, жас ерекшелігіне, өмір салтына, жұмыспен қамтылуына, сұраныстарының сипатына және саяси белсенділік деңгейіне қарай да сегменттеу маңызды», – деп атап өтті Жеңісбек Төлен.
«Сайлау-2026: саяси науқанның сипаты» сарапшылар алаңы 13 тамызда Алматы қаласында өтті. Іс-шараны ҚР Республикасы Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты ұйымдастырды. Талқылауға саясаттанушылар, академиялық және сарапшылық қоғамдастық өкілдері, зерттеу және талдау орталықтарының мамандары, қоғам қайраткерлері, сондай-ақ саяси коммуникациялар мен сайлау үдерістері саласының сарапшылары қатысты. Онлайн форматта пікірталасқа Қазақстанның барлық өңірінен сарапшылар қосылды.
